Volgens de Chinese overlevering begon het theedrinken bijna 5.000 jaar geleden, toen Shennong rond 2737 voor Christus thee ontdekte. Of het werkelijk zo is gegaan, weten we niet. Wel kent het bewaren van thee in China een lange geschiedenis. Want wie goede thee wil drinken, moet voorkomen dat vocht en vreemde geuren de kwaliteit aantasten.
Thee bewaren in China
Theebladeren werden al vele eeuwen geleden verwerkt tot gedroogde koeken of tegels. Door deze compacte vorm nam de thee minder ruimte in en was zij gemakkelijker op te slaan en te vervoeren. Mogelijk droeg ook het persen zelf bij aan het behoud van de thee, doordat minder bladoppervlak rechtstreeks aan de buitenlucht werd blootgesteld. Voor het verpakken gebruikte men onder meer papier en bamboebladeren, die een eerste, bescheiden bescherming boden tegen de grote boze buitenwereld.
Dat men daarnaast naar andere manieren zocht om thee goed te houden, blijkt uit de Chinese theeliteratuur. Al in de achtste eeuw beschreef Lu Yu in zijn Chajing, de Klassieker van de thee, een speciaal ontworpen bewaarkast: de yu. Deze constructie van hout, bamboevlechtwerk en papier had een deurtje en binnenin een houder voor een zwak gloeiend vuur. Tijdens de vochtige regentijd werd de kast voorzichtig verwarmd om de opgeslagen thee droog te houden. Lu Yu noemt ook zakjes van stevig wit papier om de geur van geroosterde thee te behouden.
In de elfde eeuw ging Cai Xiang in zijn Chalu, Aantekeningen over thee, verder in op het bewaren. Hij waarschuwde voor vocht en sterk geurende stoffen en adviseerde thee in bladeren te wikkelen en in een bamboeconstructie te bewaren. Die moest regelmatig voorzichtig worden verwarmd, ongeveer tot lichaamstemperatuur. Te veel hitte zou de thee juist bederven. Thee die niet op deze manier werd bewaard, moest goed worden ingepakt en hoog worden weggezet, buiten bereik van vocht. Het behoud van kleur, geur en smaak werd uitdrukkelijk genoemd.
Aan het einde van de zestiende eeuw vinden we een gebruik dat opvallend vertrouwd aandoet. Zhang Yuan beschreef omstreeks 1595 in zijn eveneens Chalu getitelde werk een voorraadpot, afgesloten met bladeren en meerdere lagen papier. Voor dagelijks gebruik adviseerde hij een afzonderlijk tinnen doosje. Vrij vertaald: ‘Maak het doosje van tin. Neem thee uit de grote voorraadpot en vul het pas opnieuw als het leeg is.’ Het principe is herkenbaar: een kleine gebruiksvoorraad naast een grotere, zorgvuldig afgesloten voorraad.
Ook Xu Cishu maakte dat onderscheid. In zijn Chashu, Verhandeling over thee, uit 1597 adviseerde hij grote porseleinen potten met aan de binnenkant bamboebladeren. De opening moest met bladeren en papier worden afgesloten, stevig worden vastgebonden en met een baksteen worden verzwaard. Voor dagelijks gebruik kon men een kleinere hoeveelheid apart nemen, voldoende voor ongeveer tien dagen. Zo hoefde de grote voorraad niet voortdurend te worden geopend.
Naast gewoon papier werd in latere eeuwen ook waspapier gebruikt, dat extra bescherming tegen vocht kon bieden. De dichter Cha Shenxing noemt in een gedicht uit de Qingperiode bijvoorbeeld bamboeverpakking en waspapier rond pu-erhthee. Daarmee is het gebruik ervan daadwerkelijk beschreven, al vertelt zo’n vermelding ons niet wanneer men er voor het eerst mee begon.
De lange reis naar Nederland
Toen de VOC aan het begin van de zeventiende eeuw thee naar Nederland begon te brengen, moest de kostbare waar een lange zeereis doorstaan. De zorg voor het behoud van geur en smaak kreeg daarmee ook een plaats in de Europese theehandel. De eerste kleine hoeveelheden Japanse poederthee kwamen in aardewerken potten naar Nederland; later werd Chinese bladthee ook in houten kisten aangevoerd.
Zo’n houten kist bood stevigheid, maar de inhoud had meer bescherming nodig. In de achttiende-eeuwse handel werden Chinese exporttheekisten daarom van binnen bekleed met dunne metaalfolie. Daarvoor gebruikte men onder meer zogenoemd theelood, een legering van lood en tin. De bekleding hielp vocht en lucht buiten te houden en geur en smaak te behouden.
Ook daarna bleef de transportverpakking zich ontwikkelen. Latere theekisten kregen een binnenbekleding van papier en aluminiumfolie. In de loop van de twintigste eeuw maakten de houten kisten steeds vaker plaats voor meerlaagszakken. Eind jaren zeventig werd binnen de Britse theehandel gewerkt aan zakken van meerdere lagen kraftpapier met een aluminiumfoliebarrière. Ook veel hedendaagse transportzakken beschermen de thee met een dergelijke laag tegen vocht en vreemde geuren.
Eenmaal aangekomen bleef zorgvuldig bewaren noodzakelijk. In Nederlandse huishoudens verschenen speciale theebussen van onder meer aardewerk, porselein en zilver. Daarnaast gebruikte men kleine houten theekistjes, soms fraai ingelegd en aan de binnenkant bekleed met loodfolie. De grote transportkist en het kleine voorraadkistje thuis dienden daarmee een vergelijkbaar doel, ieder op hun eigen schaal. Het bewaren van de kostbare blaadjes bood bovendien gelegenheid om smaak en welstand te tonen.
In het theemuseum van De Theefabriek in Houwerzijl, ons moederbedrijf, zijn verschillende fraaie voorbeelden van zulke theebussen en theekistjes tentoongesteld.
Van winkelblik naar theeblikje
Metaal speelde dus al eeuwenlang een rol bij het bewaren van thee. In de tweede helft van de negentiende eeuw kreeg het verpakken een nieuwe impuls door de fabrieksmatige productie van blik. Verpakkingsblik bestaat uit dun plaatijzer met een beschermend laagje tin. Fabrieken konden hiervan in grote aantallen bussen, dozen en trommels maken.
Vanaf ongeveer 1870–1880 kwam de productie van decoratief verpakkingsblik ook in Nederland op gang. Beschilderingen, papieren etiketten en nieuwe druktechnieken maakten kleurrijke versieringen en herkenbare merknamen mogelijk. Het blik beschermde de inhoud en trok tegelijk de aandacht van de klant.
Bij thee diende het grote winkelblik als voorraadverpakking. De winkelier schepte de gewenste hoeveelheid eruit, woog de thee af en verpakte haar in een papieren puntzak of, later, een blokbodemzakje. Daarnaast werd voorverpakte merkthee verkocht. Thuis verhuisde de thee naar een eigen bus of blikje. Pickwick beschrijft bijvoorbeeld hoe Douwe Egberts-thee rond 1910 in puntzakjes werd verkocht en thuis in een theeblik werd bewaard.
Ook van deze winkelblikken is in ons theemuseum een kleurrijke collectie te bewonderen. Daaronder bevinden zich exemplaren van historische Groninger theemerken zoals Niemeijer, TikTak, Insulinde en Kahrel, naast blikken van onder meer Douwe Egberts en Van Nelle.
Ondertussen werd blik ook al als kleine verkoopverpakking gebruikt. Een tastbaar voorbeeld is een Chinees theeblik van het merk Ying Mee uit de collectie van het Smithsonian. Het werd tussen 1875 en 1900 in Canton, het huidige Guangzhou, vervaardigd en wordt door het museum uitdrukkelijk als verkoopblik beschreven. De versiering bestond uit een gekleurd papieren etiket op het metaal. Daarmee is het gebruik van kleine blikken als verkoopverpakking voor thee al rond 1900 aantoonbaar.
In de twintigste eeuw werden de theeblikken van onder meer Twinings, Harrods en Fortnum & Mason bekende voorbeelden van deze manier van verpakken. Blikfabrikant William Say vermeldt de productie voor Harrods en Fortnum & Mason in zijn bedrijfsgeschiedenis van de jaren vijftig. Voor Twinings is grootschalige productie gedocumenteerd in de jaren zeventig. Ook de uitbundig versierde blikjes met Chinese thee, zoals die later bij Xenos werden verkocht, horen bij deze traditie. Na het leegraken konden zulke verkoopverpakkingen opnieuw als theebewaarblik worden gebruikt.
Tegenwoordig is een theeblikje vaak meer dan een praktische bewaarplaats voor thee. Met talloze ontwerpen in uiteenlopende kleuren en thema’s is het ook een blikvanger in de keuken of woonkamer. Sommige liefhebbers leggen er zelfs hele verzamelingen van aan.
Gebruikte referenties
- UK Tea & Infusions Association — The History of Tea. Voor de overlevering over Shennong en de traditionele datering rond 2737 voor Christus.
- Lu Yu — Chajing, achtste eeuw. Vooral de onderdelen over productiegereedschap, de bewaarkast yu en papieren zakjes. Chinese brontekst via het Institute for the History of Natural Sciences, Chinese Academy of Sciences.
- Cai Xiang — Chalu, elfde eeuw. De passages over bewaren, de verwarmde bamboeconstructie en het hoog wegzetten van verpakte thee. Chinese brontekst via hetzelfde instituut.
- Zhang Yuan — Chalu / Zhang Boyuan Chalu, omstreeks 1595. De passages over de voorraadpot en het tinnen doosje voor dagelijks gebruik. Voor de datering is ook de tekstinleiding van de Chinese Academy of Sciences gebruikt. Het Nederlandse citaat is een vrije vertaling.
- Xu Cishu — Chashu, 1597. Vooral de onderdelen over voorraadpotten, het nemen van thee uit de voorraad en de dagelijkse gebruiksvoorraad. Chinese brontekst via de Chinese Academy of Sciences.
- Cha Shenxing — Xie ci Pu’er cha, Qingperiode. Gedicht waarin bamboeverpakking en waspapier bij pu-erhthee worden genoemd; Chinese tekst via Sou-yun.
- Pim van Oostrum — ‘Trammelant rond de theestoof: over de sekse van thee (en koffie)’, 2006. In Mededelingen van de Stichting Jacob Campo Weyerman, jaargang 29. Voor de vroege aanvoer van Japanse poederthee in aarden potten en Chinese bladthee in houten kisten.
- Yong Liu — The Dutch East India Company’s Tea Trade with China, 1757–1781, Brill, 2007, p. 37 en 47. Voor de binnenbekleding van exporttheekisten met tin-loodfolie, het zogenoemde theelood.
- Transport Information Service — Tea. Vooral het onderdeel ‘Packaging’, over theekisten met aluminiumfolie en papier.
- UK Tea & Infusions Association — Packed, Distributed & Traded. Vooral ‘The Development of the Tea Sack’, over de ontwikkeling van meerlaagse transportzakken met een aluminiumfoliebarrière.
- Rijksmuseum — Theekist met twee theebussen en een mengbus, Pieter Adolf Bruné, 1785, object BK-1979-25. Voor zilveren theebussen en het zorgvuldig uitgevoerde huishoudelijke theekistje.
- Museum De Lakenhal — Theekistje van satijnhout met fineer inlegwerk, eind achttiende eeuw, inventarisnummer 3073. Een huishoudelijk theekistje met loodfolie aan de binnenkant.
- Stichting Het Behouden Blik — Een Blik op Blik. Voor het materiaal blik, de Nederlandse productie vanaf circa 1870–1880, decoratietechnieken en het gebruik van winkelblikken.
- Pickwick — Geschiedenis. Voor de verkoop van Douwe Egberts-thee in puntzakjes rond 1910 en het bewaren in een theeblik thuis.
- Smithsonian National Museum of American History — “Ying Mee” Tea Tin, 1875–1900, object DL.257491.0017. Een Chinees theeblik dat expliciet als verkoopverpakking is beschreven.
- William Say & Co. — Our History, onderdeel ‘1950s’. Voor de productie van theeblikken voor Harrods en Fortnum & Mason.
- Alison Cooper / Barnsley Museums — Tins! Tins! Tins! Barnsley Canister Company, 2020. Voor de grootschalige productie van blikken voor Twinings in de jaren zeventig.
- De Theefabriek, Houwerzijl — verstrekte informatie over de museumcollectie, de winkelpraktijk en de verkoop van Chinese theeblikjes bij Xenos.
De mogelijke bijdrage van het persen aan het behoud van thee is een veronderstelling. De aangehaalde historische bronnen beschrijven de compacte theevormen en bewaarmethoden, maar stellen dat effect niet vast.
/ €60
,
50% korting op verzendkosten vanaf €25/€30

